De vijf jaar, en vooral de verschikkingen die in de laatste daarvan hebben plaatsgevonden, bieden ons een essentieel moreel kader. Nog steeds. Voor het overige is geschiedenis iets van musea, van boeken, van een andere wereld. In het midden van de negentiger jaren van die vorige eeuw verklaarde Francis Fukuyama de geschiedenis dood. De vraag of de geschiedenis ten einde zou gaan lopen poneerde hij overigens al in 1989 in het essay The End Of History?, waarin hij – vrij naar Hegel – betoogde dat het westen naar een synthese tendeert die onze seculaire vrije markt democratie is. Na de aanslagen van 9/11 kwam Fukuyama op zijn woorden terug.

Te laat. De geschiedenis is op een bepaalde manier inderdaad ten einde, maar op een andere manier dan Fukuyama heeft beschreven. In een maatschappij die is opgebouwd rond de principes van de vrije markt is constante verandering essentieel. Een statische situatie leidt immers tot een concurrentienadeel. Die ‘vloeibaarheid’ (een term afkomstig van de Pools/Britse socioloog Zygmunt Bauman) is vanaf de zeventiger jaren langzaam doorgedrongen tot alle onderdelen van onze maatschappij. Inclusief onszelf. Overleven in de postmoderniteit betekent het continue maken van keuzes. Dat zijn er nogal wat. De essentie van onze postmoderne wereld zit ‘m immers in de tegenstelling tussen wat moreel prijzenswaardig is en wat gezien de concrete situatie logisch is. De notie dat de begerenswaardige schoenen van Nike voor een appel en ei worden gemaakt in vreselijk sweatshops in China leidt tot vervreemding. Iets doen met die notie? Dan wordt het leven nog ingewikkelder dan het al is. Welkom in de eenentwintigste eeuw.

Die, in onze huidige maatschappij grotendeels onzichtbare, tegenstellingen vormen de motor voor een keur aan ‘opmerkelijk’ menselijk gedrag. Of eigenlijk ‘afweermechanismen’ die het mogelijk maken om te gaan met die ingewikkelde leefwereld. Laat ik er twee nader toelichten die uiterst zichtbaar zijn in het medialandschap: populisme en nostalgie. Het basisidee achter beide ideeën is net zo effectief als simpel. Neem het populisme. Maak een vijand – liefst nog: een karikatuur – van de oude, genuanceerde ideologen en stel daar nieuwe, ééndimensionale ideologie tegenover. Dat is zo ongeveer de strekking. Doorgaans richt die vijandschap zich op een progressief gedachtegoed. Logisch. Denken aan de toekomst? Liever niet in een wereld die onzekerheid cultiveert. Op internet struikel je over de voorbeelden. Luuk Koelman, toch geen domme jongen, fulmineert op Twitter en z’n eigen weblog over de groene Sint, een initiatief om chocoladeletters zoveel mogelijk slaafvrij te maken.

In plaats van niet te reageren op het andere geluid van de groene Sint, voelt Koelman zich geroepen om juist het tegenovergestelde te gaan doen. Lees maar mee: “De Goedheiligman wordt er helemaal recalcitrant van. Daarom koopt hij vanaf heden alleen nog maar chocolade bij de Aldi. Moet u ook doen. Een halve kilo voor slechts 99 cent. Heerlijk! Je proeft de pure ellende waaronder die arme cacaoboeren hebben moeten werken. Echt de authentieke volle smaak van de derde wereld. En zulke grote stukken! Daar moeten die stumperds zich echt een breuk aan hebben getild. Aanrader dus.” Zie daar de belichaming van de populist. Elk, in essentie, progressief geluid wordt geridiculiseerd, belachelijk gemaakt. De ironie en angst spat er vanaf bij Koelman. want, oei oei, de consequenties van écht nadenken zijn (te) groot. Al zal hij dat uiteraard ontkennen. Zijn achterban – die zich waarschijnlijk goed thuis voelt bij GeenStijl en DeJaap – vindt het prachtig. De populist maakt van een uitzichtloze, onzekere situatie immers een zelfgekozen heldendom. Prachtige overlevingsmechanisme.

Nog zo een: nostalgie. Door socioloog Fredric Jameson beschreven als onlosmakelijk verbonden met de postmoderne conditie. Begin deze eeuw nam het teruggrijpen op vroeger in de popcultuur extreme vormen aan. En altijd was daar die ironie (ook door Jameson beschreven als essentieel). Luister en kijk er Fischerspooner maar op na. Het beste album van het eerste decennium van de jaren nul volgens de popcritici van Nederland? This Is It? van The Strokes. Een ode aan het New York van eind jaren zeventig. Toen er nog spannende dingen gebeurden in Amerikaanse stad. Garagerockers als White Stripes grijpen nog wat verder terug. Anno 2009 is nostalgie nog dominanter aanwezig. De producten van Apple zijn bijvoorbeeld niets anders dan puur retrodesign (het design van het Duitse merk Braun uit de jaren vijftig, zestig en zeventig dient als inspiratiebron). In de popmuziek grijpt Editors schaamteloos terug op postpunk van eind zeventiger jaren. Goed voorbeeld? Single Papillon, dat Joy Division in gedachten roept. Blijkbaar is de muziek uit de jaren zeventig en tachtig interessant. Niet zozeer omdat ze beter is, nee, het gaat om de authenticiteit ervan. Dat juist die muziek nú authentiek klinkt, zegt genoeg. Blijkbaar laat een eerste generatie synthesizer beter horen hoe 2009 is dan al die verbeterde versies daarna.

De overtreffende trap komt van een lichting nieuwe bands die misschien het begin van het tweede decennium van deze eeuw van een muzikale soundtrack gaan voorzien. Voor hen is de term nostalgie niet meer afdoende. Nee, ze zijn pastiche (ook weer zo’n term van Jameson). Agent Side Grinder, Cold Cave en Former Ghosts zijn twintigers die volwassen werden in de negentiger jaren van de vorige eeuw. Ze zijn zich waarschijnlijk van geen kwaad bewust, maar grijpen wel terug op een idioom van dertig jaar geleden om zich muzikaal te uiten. En toch, ze kopiëren niet. Dat zou te eenvoudig gesteld zijn. Hoe pastiche de muziek, kleding, beeldgebruik en houding van bovengenoemde bands ook is, ze komen niet ouderwets over. Hoe dat komt? Eenvoudig: het enige dat ontbreekt is het gedachtegoed van de tijd waarop wordt teruggegrepen. Wat dat betreft weerspiegelt de neowave van Agent Side Grinder (waarover binnenkort meer op dit blog), Cold Cave en Former Ghosts, hoe pastiche ook, perfect de apathie van onze huidige maatschappij. Geen geschiedenis, geen toekomst en een onzeker nu. Gelukkig hebben we de tweede wereldoorlog nog.

Oké, hieronder nog wat fijne pastiche.

En tja, ook nog wat nostalgie dan.

In de Engelse media wordt de psychische aandoening van Curtis wel breed uitgemeten in de pers en op blogs. Touching from a Distance, het boek dat weduwe Deborah over haar leven met hem schreef en waarop Control losjes is gebaseerd, laat weinig los. Al schrijft ze op bladzijde 101:

‘Ian had always had a eccentric, schizophrenic personality and it was this difference which I had found so attractive in my teenage years. Now the nasty and deceitful side of him appeared to be winning.’

Deborah raakt hier een interessant punt. Waar de Engelse media schrijven over de bipolar stoornis van Ian, neig ik er naar om – op basis van het boek, z’n songteksten en film – zijn aandoening juist meer te zien als een schizoaffectieve stoornis. Het verschil tussen beide stoornissen is relatief klein, maar ze vallen in verschillende ‘hokjes’ binnen DSM – het algemeen gebruikte classificatiesysteem voor psychische aandoeningen. Ik ga er dus nog een tijdje over nadenken.

Over schizofrenie bestaan overigens heel wat onduidelijkheid. Roy Santiago – die overigens een van de tien mooiste popalbums van 2007 maakte – beschrijft het op zijn blog:

“Veel mensen denken dat schizofrenie iets te maken heeft met een gespleten persoonlijkheid. Het wordt zelfs ook regelmatig aangeduid als term om tweeledig ergens over te denken. Maar hoewel het woord Schzofrenie vrijwel letterlijk die betekenis heeft (vroeger dacht men dat het echt zo was, vandaar de naam), houdt de ziekte iets heel anders in. ‘Chronisch Psychotisch’ zou tegenwoordig een betere term zijn, maar dat bekt niet zo lekker. De psychose is te onderdrukken en zelfs weg te nemen door medicatiegebruik. Een nadeel is echter dat psychotische mensen het vaak niet in de gaten hebben dat ze ziek zijn. De waanideeen van een psychotisch mens zijn vaak zo echt dat het moeilijk te geloven is dat er een andere werkelijkheid bestaat. En als je niet ziek bent, dan heb je geen medicatie nodig.

Veel mensen denken vaak dat er iets met ze aan de hand is, maar dat blijkt dan meestal wel mee te vallen. Op deze website kan je zien hoe het is als er écht iets met je aan de hand is van psychotische aard. Ik zou willen dat ik deze website had ontdenkt toen ik net in de psychiatrie werkte, twintig jaar oud was en dacht dat er van alles met me aan de hand was.”

Het lijkt er overigens op dat Roy hier een duidelijk onderscheid wil maken tussen écht ziek en niet. Ik geloof daar niet in. Maar goed, dat is iets voor een latere post over dit onderwerp.

Hier kun je ervaren hoe het is om psychotisch te zijn. Gemaakt door psychomedisch centrum Parnassia in Den Haag. Wel klikken, hoor. Het is een aanrader.

www.parnassia.nl/experience