Het moet een rare aanblik zijn geweest: twee radeloze mannen, tegenover elkaar aan een tafeltje in de Roemer. Bezaaid met tot proppen verfromfraaid papier, lege glazen bier, mokken koffie, half opgepeuzelde maaltijdsalades mét Vlaamse friet. En daar was hij plotseling. Dé naam voor onze nieuwe rubriek. Frankfurt. Een stilte volgde. Frankfurt? Ja, Frankfurt!

En dus heet onze nieuwe rubriek op de website van het Vlaamse tijdschrift Gonzo (circus) Frankfurt. Niet omdat het kan, maar simpelweg omdat het past. Beter dan welk woord ook. Voor de niet ingewijden: Frankfurt staat uiteraard voor Das Institut für Sozialfortschung. Uit Frankfurt. De bakermat van het neomarxisme en van de kritische theorie. En die levenshouding is ons op het lijf geschreven.

Voor Gonzo (circus) gaan we er precies dát doen: pop- en mediacultuur kritisch tegen te licht houden. Duiden, zo je wilt. Een beetje wat we dus ook al bij wijlen cut-up deden. Stiekem dromen we van een rol die de grote denkers van het Duitse instituut – Adorno, Marcuse, Fromm, Pollock, Benjamin, Horkheimer, Habermans – hadden. Die van luis in de pels van de hedendaagse samenleving. Van der Gegenward.

Wat dat betreft staat Frankfurt ook voor het geloof in verandering, ja in een utopie. Want laten we eerlijk zijn, de verlichting – die in het Duits zo fraai Aufklärung heet – is nog lang niet afgerond. Daar gaan Peter en ik niet voor zorgen. Zo naïef zijn we niet. Een rondblik in het landschap, een kritische beschouwing van het hier en nu, dát lijkt ons in eerste instantie meer dan voldoende.

Op naar Frankfurt!

Waarschijnlijk zal de AIVD constateren dat het gaat om een storm in een glas water. Ja, Temnozor houdt er aparte denkbeelden op na. Maar het verheerlijken van de eigen Slavische wortels is niet verboden. Tenminste, ik denk dat de AIVD dat gaat constateren. In 2005 en 2006 schreef ik een aantal artikelen over de rare manier waarop onze samenleving omgaat met de vrijheid van meningsuiting wanneer het om jeugdcultuur gaat. Paganmetal en Lonsdalejongeren werden in het midden van het vorig decennium steevast als fascisten afgeschilderd. Grotendeels onterecht, zo bleek uit mijn speurwerk voor Haarlems Dagblad en cut-up.

Omdat ik het eigen wiel niet opnieuw ga uitvinden hieronder het artikel over vermeend extremistische metalbands dat ik, naar aanleiding van optredens van Enslaved en Vreid in Patronaat, begin 2005 schreef voor Haarlems Dagblad. Onderaan deze post links naar de artikelen Gevaarlijk Internet en Té Gemakkelijk Portret Van Een Verloren Generatie. Voor wie er meer over wil weten.

Black Metal flirt opzichtig met voorchristelijke mytholgieën

Roterende hakenkruizen op het podium, geflirt met runetekens, oude Germaanse mythologieën en een fascinatie voor de tweede wereldoorlog. Volgens de antifascistische onderzoeksgroep Kafka ontwikkelt black metal zich tot een subcultuur met sterk fascistische trekken. Een opleving van nationalistische tendensen binnen de black metal of een storm in een glas water?

Door Theo Ploeg

Nu is metal altijd subversief geweest. Luide, ‘lelijke’ muziek, schokkerende kledingdracht en rebels. Begin jaren tachtig ontstaat de substroming black metal. Harde, zware muziek met een hang naar het zwarte in de wereld. Naar satanisme bijvoorbeeld. Dé manier om de christelijke westerse samenleving te kwetsen.

Metal wordt in de jaren tachtig echter steeds populairder, eenvormiger en schurkt opzichtig tegen de mainsteam aan. Dat leidt begin jaren negentig tot een tegenreactie, meent Frankco Lamerikx (33), kenner en journalist bij het internetmagazine Musique Machine. Lamerikx: “De black metal zoals die begin jaren negentig in met name Noorwegen is ontstaan moet vooral worden gezien als een reactie op deze ontheemding van de metal. De black metal pioniers waren van mening dat de muziek per definitie een undergroundstroming was, en alle tendensen die in de richting van acceptatie door de mainstream gingen, dienden te vuur en te zwaard bestreden te worden.”

Die nieuwe Noorse bands – waaronder Enslaved dat aanstaande vrijdagavond in het Patronaat speelt – grijpen terug op oude Noorse mythologieën, noemen zichzelf vikingen en verenigen zich tot The Black Circle. Leider van die mystieke club is Øystein Aarseth. Op negen augustus 1993 wordt hij vermoord door een ander lid van de club, Christian ‘Varg’ Vikernes. Eerder dat jaar steekt Vikernes een houten christelijke kerk in brand. Hij is veroordeeld tot een gevangenisstraf van twintig jaar en zit nog steeds vast. In het boek Lords of Chaos: Bloody Rise of the Satanic Metal Underground van Michael Moynihan en Didrik Soderlind – algemeen gezien als het standaard werk over de scene – is Vikernes, die wordt neergezet als rechts en extreem nationalistisch, uitgegroeid tot een cultheld binnen de black metal beweging. Dat is tevens de mening van onderzoeksgroep Kafka. Lamerikx gelooft daar niets van: “Hij heeft, hoe je het ook bekijkt, met zijn band Burzum een aantal klassiekers op zijn naam staan waarvan de invloed nog steeds terug te horen is. Als muzikant wordt hij dus zeker gewaardeerd, maar voor zijn daden en gedachtegoed geldt dat zeker niet. Die moord had overigens niets van doen met rechtse ideologie, maar ging, heel banaal, om macht en vrouwen.”

Toch is er sinds de jaren negentig een duidelijke toenadering tussen black metal en de voorchristelijke Europese mythologieën. Steeds meer bands dragen oeroude germaanse, keltische of viking symbolen en zingen in de moedertaal. Twee jaar geleden startte Vladimir van Wilgenburg een website over Vikingcultuur en black metal. Inmiddels is VikingBlood – www.vikingblood.net – een bescheiden succes met bezoekers uit de hele wereld. De achttienjarige Hillegommer spreekt overigens liever van pagan metal, heidense metal. “Mijn interesse in de geschiedenis en cultuur van de Germanen en Vikingen is groot”, legt hij uit, “Maar om mezelf Viking te gaan noemen vind ik belachelijk.” Ook Van Wilgenburg gelooft niet dat de invloed van Vikernes op de black metal beweging groot is. Volgens hem gaat het de meeste liefhebbers gewoon om de muziek. Maar die fascinatie met oude mythologieën dan? Lamerikx: “In een puur materialistisch georiënteerde cultuur, gebaseerd op de mythe van progressieve evolutie, is alleen beperkt ruimte voor geschiedenis. Vandaar dat onze cultuur niet langer leeft maar is opgesloten in musea en themaparken. Pagan metal grijpt terug naar de tijd waarin de voorouderverering centraal stond, waarin de mens zijn plaats in de natuur en in het universum veel duidelijker besefte dan vandaag de dag.”

In tegenstelling tot wat Kafka beweert, constateren Van Wilgenburg en Lamerikx dat de fascinatie voor oude culturen in de black metal vooral op het ‘Lord of the Rings’ niveau blijft. Het is een behoefte aan diepte, aan zingeving, maar geen hang naar nationalisme of nazisme. De extreemrechtse punkbeweging die het germanisme wel degelijk gebruikt als basis van een nationalistische ideologie heeft totaal geen invloed op de black metal scene, weet Lamerikx.

Het gebruik van symbolen als hakenkruizen, runen en keltische kruizen ziet hij niet als problematisch. Lamerikx: “Is het echt een probleem? Het verschijnsel is zo marginaal dat niemand er op dit moment wakker van ligt, zeker niet in onze samenleving waarin de religieuze problematiek zich toespitst op het islamitische vraagstuk. Maar zodra  aanhangers van natuurreligies openlijk gaan rondlopen met swastika’s zullen de poppen waarschijnlijk aan het dansen zijn.” Ook Van Wilgenburg ergert zich aan alle ophef: “Dat komt omdat geen mens die voorchristelijke symbolen kent. In Japan betekent de swastika geluk. Bij de germanen staat het voor het zonnewiel. Door de nazi’s denken mensen alleen nog maar daaraan en wordt het gebruikt door extreemrechte groeperingen. Er was zelfs een voorstel om de swastika in de EU te verbieden. Stop je daarmee de denkbeelden van mensen?”

Verschenen in Haarlems Dagblad, februari 2005.

Links:
Roermond laat AIVD ‘naziband’ onderzoeken (in Trouw)
AIVD beslist over ‘nazi-band’ in Roermond (in Dagblad De Limburger)
Gevaarlijk Internet (in cut-up)
Té gemakkelijk portret van een verloren generatie (in cut-up)
Onderzoeksgroep Kafka
Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD)

Daar stond ik dan in De Schalm, de plaatselijke kringloop, met een album van Elvis Presley in de hand. Ik kende dat album. Althans, niet dat specifieke album. In de jaren zeventig bezaten mijn ouders een handvol albums. Little Richard, Fats Domino, Bill Haley And His Comets. Die dubbellaar van Elvis was vast en zeker van mijn moeder. Elvis Forever heette ie. Mijn ouders bezaten geen platenspeler. Mijn eerste kreeg ik een kleine vier maanden na de dood van Elvis, op sinterklaaravond. Compleet met Let There Be Rock van AC/DC. De platen van mijn ouders verhuisden naar boven, naar mijn kamer. Zo ook Elvis Forever.

Geen idee of ik het vaak heb gedraaid. De platen van mijn ouders deden me, eerlijk gezegd, niet zo veel. Al deed de energie en de kracht van Little Richard me aan AC/DC denken. Mijn vader vond AC/DC maar slappe hap in vergelijking met zijn oude helden. Pas veel later begreep ik wat hij daarmee bedoelde. Maar goed, terug naar Elvis, terug naar De Schalm. Daar stond ik dan met Elvis Forever in mijn hand. Begin jaren tachtig bracht ik het album terug naar mijn ouders. Elvis in je platenverzameling? Dat kon echt niet. Elvis en ik namen afscheid. Eerlijk gezegd heb ik geen seconde meer aan hem gedacht. Tot afgelopen donderdag dus.

Geen seconde twijfel: dat album moest ik hebben. Een aantal dagen en vele draaibeurten later is nog niets magisch gebeurd tussen ons. Toch mag Elvis Forever blijven. Niet uit jeugdsentiment. Van de 32 grote Elvis-hits raken er zeker een handjevol mijn hart. In de andere nummers laat de donkere fluwelen stem van de King of Rock ‘n Roll me niet los. Met name het triootje Guitar Man, In The Ghetto en Suspicious Minds (achter elkaar op kant 4) is prachtig. Al mag opener My Baby Left Me er ook zijn. Mochten er albums van Elvis zijn met alleen maar dat soort werk? Dan krijgt Elvis Forever gezelschap van ander Elvis-vinyl. En tja, dan gebeurt er misschien toch nog iets magisch tussen ons. Wie weet.

Dagenlang stond de clip bovenaan in de Aanbevolen-lijst van YouTube. Kijk, dát is een goede manier van viralmarketing.

Goed, het gaat bij Still You niet alleen om die succesvolle YouTube-marketing. Het nummer is laidback, begeeft zich ergens in het niemandsland tussen hiphop en r&b en weet vier minuten de aandacht vast te houden. Tegenwoordig een prestatie van formaat. En typisch voor de Haarlemse traditie van hiphop-liedjesschrijverij.

Fijne clip ook. Benieuwd wanneer de traditionele media er lucht van krijgen.