Maastricht wil heel graag, maar échte vernieuwende cultuur is er niet te vinden. Heel anders dan in Heerlen. Daar wordt inmiddels al gesproken over de Heerlense Lente. Talent krijgt er de kans, de mogelijkheden voor marginale cultuur zijn er, mede door steun van de gemeente, groot. Evenals de afkeer van Maastricht. Een gevoel dat diep in de cultuur van de Zuidlimburg zit ingebakken.

Maar toch, de kansen zijn er. De ligging van de regio is ideaal, de mogelijkheden van de eigen creatieve productie eveneens. Het geloof in de eigen kracht is echter nog te gering en er wordt opgekeken tegen de Randstad die, op zijn beurt, weer neerkijkt op Limburg. Juist samenwerkingen dichtbij huis, vlak over de grens, bieden mogelijkheden. Het cultuurverschil is kleiner, de taalbarrière een obstakel.

Genoeg werk aan de winkel. Het kandidaatschap kan de regio een enorme creatieve boost geven. Een boost waar Zuidlimburg al sinds de jaren zeventig naar snakt.

#4 Maastricht Culturele Hoofdstad 2018! from Zachte G TV on Vimeo.

Goed, die lead verdient uitleg. Allereerst repressieve ontsublimatie, een van de kernbegrippen op de prachtige cultuurkritiek die Marcuse bezigt in De Eendimensionale Mens. Kort door de bocht: onder invloed van de kapitalistische tendens om tegencultuur in het systeem op te nemen en zo te ontdoen van kritiek op de heersende orde ontstaat er een schijntolerantie waarin uiteindelijk niets er echt meer toe doet. De kunst en wetenschap is inmiddels volledig door het systeem geannexeerd. Het zogenaamde postmoderisme heeft een wereld geschapen waarin context, ideologie en kritiek geen echte relevantie meer hebben.

De opkomst van het denken over de creatieve industrie zoals beschreven door goeroe Richard Florida is van hetzelfde laken en pak. Ga maar na: volgens Florida wordt er in liberale, tolerante steden een goed klimaat geschapen voor de nieuwe creatieve industrie. Een bedrijfstak die bestaat uit een netwerk van instellingen, organisaties en individuen die, ehh, creatief bezig zijn met elkaar. Een definitie van dat creatief bezig zijn is er uit den boze. Hoeft ook niet, het netwerk doet het toch alleen maar met zichzelf en de subsidieverdelers.

Eerder schreef ik al in de MyCreativity Newspaper over de valkuil van die manier van denken over de creatieve industrie. Creativiteit is gebaat bij wrijving, bij botsingen, bij discussie. Juist dat ontbreekt in het model van Florida. Creativiteit die wil vernieuwen, de heersende orde wil aanpakken, maakt in zijn wereld geen kans. Sterker nog: bestaat niet meer. Hallo repressieve ontsublimatie! In de steden waar de ideeën van Florida door beleidsmakers zijn omarmd gaat de vernieuwende creativiteit met rasse schreden achteruit. Neem maar eens een kijkje in Londen, Amsterdam en – in mindere mate – Rotterdam.

In Zuid-Limburg gaat het er niet anders aan toe. Mahl Magazine, het leukste magazine waar ik in 2007 en 2008 voor schreef, is er na vier nummer mee opgehouden. Reden? Geen subsidie meer van provincie en stad Maastricht. Over het waarom wilde de redactie een woord kwijt. Uiteraard heb ik mijn eigen kanalen. Het verdwijnen van Mahl is even helder als pijnlijk: aangezien er in Limburg al een tijdschrift over cultuur en kunst is dat subsidie krijgt, hoeft er geen geld meer naar Mahl. Dat andere tijdschrift, Zuiderlucht, is er van de gevestigde cultuur. Een tijdschrift ook dat zich middenin de prille creatieve industrie van Zuidelijk Limburg heeft gepositioneerd. Een tijdschrift dus voor en door het netwerk. Lekker makkelijk, lekker veilig.

Typisch staaltje Florida-denken. Mahl staat voor de luis in de pels, de kritiek die grenzen opzoekt, de zoektocht naar iets dat écht nieuw is. En tja, dat past niet in de veilige, harmonieuze wereld van Florida. Daar hoort een Zuiderlucht.

Niets mis overigens met Zuiderlucht. Mooi vormgegeven blad met aardige inhoud over nauwelijks marginale onderwerpen. Kan dus prima naast Mahl bestaan. Of eigenlijk: moet juist samen met Mahl bestaan om een écht beeld te schetsen van het culturele klimaat in de Euregio. Ach, de beleidsbepalers denken daar dus anders over. Zuidelijk Limburg moet een dodelijk saaie verantwoorde culturele omgeving worden als Amsterdam inmiddels is geworden. Jammer, Zuid-Limburg verdient beter. Enige voordeel: de plannen om er terug te keren kunnen weer in het vriesvak.

Dat de ligging van het gebied Sittard-Heerlen-Maastricht uitstekend is, staat buiten kijf. Op een steenworp afstand liggen steden als Aken, Hasselt, Luik en, ietsje verder, Keulen en Düsseldorf. Steden die op cultureel vlak meer te bieden hebben dan de Randstad. Veel meer. Toch is de blik in Limburg nog altijd op het Noordwesten gericht. Waarom is me een raadsel. Op allerlei vlakken loopt Nederland achter de feiten aan. Zeker als het om cultuur, wetenschap en theorievorming over nieuwe media gaat

Toch wil de Tripolis – het stedelijk gebied Sittard-Heerlen-Maastricht – een creatieve stad zijn in de definitie van Richard Florida. Een definitie dus die een beleidsmaker van de provincie heeft opgevangen bij een lezing over de creatieve industrie in Amsterdam. In België en Duitsland wordt Florida namelijk op waarde geschat en slechts ten dele betrokken bij discussies over creativiteit. Ach, het siert Limburg in ieder geval dat de regio grootse plannen heeft. Dat is ook wel eens anders geweest.

Twee jaar geleden sprak ik Odile Wolfs, gedeputeerde van de provincie en verantwoordelijk voor de portefeuille cultuur, al over de plannen rond Tripolis. De vrouw weet waar ze over praat, al laat ook zij zich te veel gelegen liggen aan het gedachtegoed van Florida. Bij Florida is creativiteit pas interessant wanneer er economisch voordeel mee is te behalen. Creativiteit om de creativiteit? Niet interessant. Wat een dergelijk beleid voor kwalijke gevolgen heeft, is duidelijk zichtbaar in Londen. Ooit een stad waarin nieuwe (sub)cultuur bloeide, nu een stad waar het artistieke stadsdeel bewoond wordt door ontwerpers, advocaten en managers die werkzaam zijn in de creatieve industrie. Weg spanning, weg innovatie.

Amsterdam volgt het voorbeeld van Londen in rap tempo. Is Maastricht de volgende? Het creatieve ‘dagje uit’ in Maastricht, i-fabriek, biedt hoop. Geen lezingen van beleidsmakers en economen, op i-fabriek mogen de kunstenaars en creatieven met elkaar aan de slag. In mijn geval bleef het bij ‘aan de bar hangen’ met Rico en Nanouk van Mahl Magazine. Een initiatief dat bericht over kunst, pop en cultuur in de Maasregio rond Maastricht, Hasselt, Aken, Luik, Heerlen en Sittard. Ook zij ondervinden weerstand van de gevestigde orde. Zo raakte het tijdschrift onlangs een groot deel van haar subsidie kwijt omdat de provincie al geld had gestoken in Zuiderlucht, een krant over cultuur in Limburg. En twee concurrerende initiatieven sponsoren? Dat kan natuurlijk niet.

Het is typerend voor de provincie dat ze niet inziet dat Mahl en Zuiderlucht een compleet andere doelgroep hebben. Kort door de bocht richt Zuiderlucht zich op de economisch sterken in de creatieve industrie, Mahl bedient de échte creatieven. Ook een rechtzaak mocht niet baten. Mahl krijgt niets. punt uit. Jammer, maar begrijpelijk. Ook in tijden van postindustrieel kapitalisme blijft creativiteit een lastig punt. Zeker wanneer het niet in geld is uit te drukken. Het fijne is dat Mahl ook zonder subsidie doorgaat. Omdat er noodzaak voor is. En dan is zelfs geld geen echte belemmering.

Dat maakte ook de – in mijn ogen – hoge opkomst bij i-fabriek duidelijk. Er broeit iets in Maastricht. Zeker nu leegstaande gebouwen, zoals de voormalige panden van de Sphinx, gereed worden gemaakt voor creatief gebruik. Goede tekenen, maar er is veel meer nodig dan alleen een goede infrastructuur. Wat in het zuiden van Limburg ontbreekt zijn goede en kritische media en de wil om over fysieke grenzen heen te kijken. Dat laatste wordt in de nabije toekomst eenvoudiger. Nu reis je met het openbaar vervoer vanuit Maastricht nog een dikke tweeëneenhalf uur naar Keulen, even lang als vanuit Amsterdam. Dat wordt in de toekomst een stuk sneller, mocht de directe sneltreinverbinding tussen Eindhoven en Keulen daadwerkelijk worden gerealiseerd. Als die er komt, dan verhuis ik terug naar mijn geboortestreek.