Ja, ik weet. Het is zondag en dus tijd voor een zondagclip. Nummer vier, om precies te zijn. Die clip, bedacht ik me, moest iets van doen hebben met voetbal. Nederland speelt immers weer eens een wereldbekerfinale. En ja, dan ligt een eerbetoon aan de beste rechtsback van Nederland voor de hand. Genoeg materiaal te vinden van Fernando Ricksen. Youtube staat vol met eerbetonen aan de geboren Heerlenaar. Het fragment waarin hij een aanvaller bruut in de rug rent terwijl aanvoerder Ferguson de boel goed onder controle heeft, is legendarisch. Hoofdschuddend loopt Ferguson weg van de plaats van het delict. Je ziet hem denken: ‘kan die Ricksen zich niet één keer inhouden?’

Ja, onstuimig, agressief zelfs, dat was de voetballer Ricksen. Maar ook gedreven, fanatiek. Bij Rangers stoomde hij continu op over de rechterflank, op ramkoers en met een prachtige voorzet. Linksbuitens deden het in de broek. Ricksen droeg al tatoeages op de binnenkant van zijn armen toen dat nog niet hip was. De fans van Rangers, een echte volksclub sloten hem in de armen. Bij hen kan hij nog steeds niet stuk. Vergelijk Ricksen maar met Theo Janssen van tegenwoordig FC Twente, een schoffie uit de arbeiderswijk Broek in Arnhem.

Er is echter een verschil. Janssen gaat slechts zelden over de scheef. Ricksen, tja, die had zichzelf minder goed in de hand. Sterker: het opvliegende karakter van de voetballer heeft een glansrijke voetbalcarrière in de weg gestaan. Wie Ricksen heeft zien spelen, weet hoe goed de rechtsachter is. Toch maakte hij zich onmogelijk bij Glasgow Rangers en werd zijn contract bij Zenit uiteindelijk verscheurd. De enige die op topniveau in hem geloofde? Dick Advocaat. Hij hield de speler bij Rangers de hand boven het hoofd en haalde hem uiteindelijk naar Zenit. Ook daar groeide Ricksen uit tot een geweldenaar. Een onmisbare schakel in de machine van het Russische team.

Een dagelijkse injectie hield de Limburger van de drank. Ging goed. Erg goed zelfs. Maar toen Ricksen de UEFA-cup boven zich uit tilde lag er geen nieuwe uitnodiging van Oranje op de deurmat. Ook daar had hij zich onmogelijk gemaakt. Advocaat vertrok uit Sint Petersburg, Ricksen mocht blijven. Tot hij op het veld zijn aanvoerder te lijf ging. De oude Ricksen keerde terug? Zenit verscheurde direct zijn contract. Nu zit hij, waarschijnlijk op de bank bij zijn ouders in Heerlen. Niet ver van waar ik woon. Ik had hem graag gezien vanavond, als nummer twee van het team dat de wereldbeker gaat winnen. Die overwinning draag ik vast aan hem op.

De Fernando Ricksen-collectie op Youtube:
www.youtube.com/results?search_query=%22fernando+ricksen%22&aq=f

melancholie
Het profvoetbal? Ja, dat had er best ingezeten. “Bij een subtopper dan wel hoor”, relativeert Raymond Cuijpers. Het liep anders. Spijt heeft Cuijpers (31) daar niet van. Al knaagt het een klein beetje. Daarbij was het niet helemaal zijn eigen keuze. Ja, het ontbrak hem aan de juiste instelling, maar het was een enkelbreuk die hem een half jaar langs de kant hield. In zijn onlangs verschenen debuutroman Kunstenaar Op Kaalheide vertelt Cuijpers zijn verhaal. Eigenlijk een verhaal over al die jongens die dromen van een profcarrière als voetballer maar het net niet halen, vindt Cuijpers zelf. Daarmee doet hij zijn roman onrecht aan. Kunstenaar Op Kaalheide is namelijk veel meer. Het is een verhaal over het maken van keuzes, of juist het gebrek daaraan. Een verhaal over totale overgave én gereserveerdheid. Het is ook een rationeel boek, alsof Cuijpers zijn jeugdjaren als veelbelovend voetbaltalent van een afstand beschrijft. Een schrijfstijl die het verhaal juist daarom behoorlijk indringend maakt.

Wat ongemakkelijk schuifelt Cuijpers heen en weer op zijn stoel in zijn Amsterdamse woning annex atelier. Witte muren, schilderen aan de muur, schilderen op de grond, een kast vol boeken. “Er staat niet voor niets roman op het boek. Het is geen autobiografie al gaat het wel over mijn eigen jeugd”, zegt hij. “Het was best lastig om me te verplaatsen in wie toen was. Die strijd tussen de voetbalwereld en het kunstenaarsschap beleefde ik helemaal niet. Dat sijpelde pas langzaam door. Het is natuurlijk ook een soort liefde voor de jeugd, de pubertijd. Melancholie zeg maar. Maar ik wilde het niet te sentimenteel maken. Het verhaal is dramatisch, een jeugddroom komt immers niet uit. Het moest geen tranentrekker worden. Daarom is de stijl misschien zo afstandelijk.” Stilte. Dan: “Dat bevalt me wel, die stijl.”

Dromer
In Kunstenaar Op Kaalheide beschrijft Cuijpers zijn jeugd in drie voetbalseizoenen, begin jaren negentig. Van het moment waarop Roda JC hem als jong talent – geboren in het Limburgse Neerbeek – bij het Geleense Quick wegkaapt tot de mededeling van trainer Huub Stevens dat hij niet in aanmerking komt voor een profcontract. Daartussen volgen wij zijn weg naar volwassenheid. Waarin de stuurse puber, die niet weet wat hij met de meisjes aan moet en gaat studeren aan de kunstacademie in Maastricht, in twee haast tegengestelde werelden terecht komt: die van het voetbal en die van de kunst. “Ik voelde me in beide een buitenstaander, voelde me eigenlijk in geen van beide echt thuis. Al nam me vader me al op mijn zevende mee naar een thuiswedstrijd van Fortuna Sittard en kreeg ik de kriebels toen ik later in dat stadion een wedstrijd speelde”, blikt Cuijpers terug, “In het atelier wilde ik op het veld staan en de bal in kruising jagen, op het veld wilde ik schilderen. Dat ging gewoon niet samen. Als je een jaar of twintig bent dan denkt je dat je alles kunt, dat je overal goed in bent, dat je geen keuze hoeft te maken.”

Uiteindelijk werd die keuze voor hem gemaakt. Al was zijn eigen inbreng groot. Cuijpers: “In mijn begintijd bij Roda speelde ik op het middenveld met nummer 10. Ik was zelfs een tijdje aanvoerder. Van nature ben ik het type dromer. Dat maakt me nonchalant, maar dat compenseer ik met mijn fanatisme. Dat werd gaandeweg steeds minder. Als je prof wilt worden moet je denken: ‘als ik niet kan voetballen dan ga ik dood’. Die mentaliteit had ik gewoon niet. Ik relativeerde te veel.” Voetballer én kunstenaar ben je 24 uur per dag, zeven dagen in de week. Dat wringt. Als beginnend kunstenaar paste Cuijpers wel zijn kledingsstijl aan – gescheurde spijkerbroek en lang haar – maar waakte hij voor de excessieve en ongezonde leefwijze. De volgende dag wachtte immers altijd de voetbaltraining.

Zeeburgia
Het mocht niet baten. Uiteindelijk bood Roda hem geen profcontract aan en brak bij twee weken later in een oefenduel zijn enkel. Weg voetbaldroom. Een half jaar duurde de revalidatie. Inmiddels had Cuijpers gekozen voor het kunstenaarsschap. Noodgedwongen, dat wel, maar noodzakelijk om daarin iets te bereiken. Midden jaren negentig verkaste hij naar Amsterdam om verder te studeren aan de Rijksacademie. Zijn oude club Quick ruilde hij in voor de Amateurs van Zeeburgia. Al reisde hij de eerste tijd nog op en neer. Lachend: “Ik trainde door de week bij Zeeburgia en speelde in de weekeinden mee met Quick. Dat was natuurlijk echt niet vol te houden.” Voetballen doet hij na een beenbreuk vorig jaar niet meer. Wel trapt hij af en toe nog eens een balletje en is hij regelmatig bij Zeeburgia te vinden. Acht jaar Amsterdam bevalt hem prima.

Net als de keuze voor het kunstenaarsschap. Al speelt het voetbal ook daar een dominante rol. Zo maakt Cuijpers abstracte collega’s van portretten van voetballers en tekent en schildert hij de bewegingen die spelers gedurende een bepaalde tijd op het veld maken. Dat levert vreemde taferelen op waar gekleurde lijnen een dans met elkaar lijken aan te gaan. “Daarvan heb ik er wel vijfhonderd gemaakt. Ik volg en registreer de bewegingen op het veld gedurende een paar minuten. Je ziet in de tekeningen duidelijk de karakteristieken terug van de speler die ik volg. Meestal zijn het spitsen, ik ben gefascineerd door het scoren van een doelpunt. Eigenlijk maakt de speler de tekening. Het heeft ook verder geen functie. Behalve dat het mooi is dan.”

Voetbalkunst
Cuijpers exposeerde zijn ‘voetbalkunst’ in Sittard, Heerlen, Maastricht, Rotterdam, Bonn, Berlijn, Chemnitz, Nijmegen en Amsterdam. Voor kunstpubliek want de voetbalwereld heeft vooralsnog geen interesse voor zijn kunst. Ja, op zijn boek krijgt hij wel veel reacties uit de sportwereld. Komt natuurlijk door het oh zo herkenbare verhaal, denkt Cuijpers. Maar zijn kunst? Nee, daar kunnen ze weinig mee. Soms neemt hij wel eens dia’s mee naar Zeeburgia. Daar herkennen ze wel wat hij heeft gedaan, maar wat hij ermee wil? Nee, dat begrijpen ze niet. Dat eerlijke kan hij waarderen. Cuijpers: “Het is heel direct. In de kunstwereld gaat mensen heel anders met elkaar om. Alles gaat op vage gronden. Het is onduidelijk waarom iemand en iets goed bevonden wordt of niet. Alles draait er om netwerken. Ik ka niet ontkennen dat ik kunstenaar ben, maar op een opening voel ik me daarom nooit echt op mijn plek.”

Nog steeds buitenstaander dus? Cuijpers: “Er is een zekere afstand in alles dat ik doe. Dat wat ik doe wil ik omzetten in iets anders. Voetbal zet ik om een schilderij. Ik ben van nature heel expressionistisch, al lijkt het rationeel. Ik probeer dat expressionisme dat in me zit, vast te pakken, een idee te creëren en iets te maken. Ik doe niet zomaar iets, ik laat me niet vervoeren, ik denk altijd na over de dingen. Jaloers op mensen die zich volledig kunnen laten gaan? Dat vind ik lastig te beantwoorden. Waar ik wel alles los laat dat is toch op het voetbalveld. Ik ben niet zo sociaal type, ben graag alleen. Maar ik voel me er fijn bij. Mijn vakanties die ik naar Noorwegen maak vind ik heerlijk. Daar zit je soms weken in de bergen zonder iemand tegen te komen. Iemand anders zou er gek van worden maar ik vind het heerlijk. Ik wil mezelf steeds meer bloot geven zonder mezelf echt te laten zien.”

Kunstenaar op Kaalheide
Raymond Cuijpers
Hard Gras Bibliotheek, L. J. Veen, Amsterdam.

Dit artikel verscheen op dinsdag 23 november 2004 op www.cut-up.com. De prachtige foto is gemaakt door Diederik Meijer. Sinds december 2009 is webzine cut-up niet meer. Toch staat de content nog steeds online. Daar komt eind deze maand waarschijnlijk verandering in. De digitale voetsporen van cut-up worden dan voor altijd uitgewist. De mij dierbare stukken van eigen hand verschijnen de komende weken op dit blog.

Eind vorig jaar demonstreerden de supporters van Haarlem nog in de straten van de provinciehoofdstad. Veel had het niet om het lijf. Paar honderd jongens met spandoeken. Netjes en beschaafd. Voetbalclub Haarlem is niet meer wat het was. In de jaren tachtig beleefde de club hoogtijdagen. Eredivisievoetbal, handjevol bekende spelers en een Europees avontuur dat eindigde in de hel van Moskou. Dat was het wel zo’n beetje. De laatste twintig jaar bivakkeerde de club in wat tegenwoordig de Jupiler League heet. Anderhalfduizend toeschouwers zaten er in thuiswedstrijden op de tribune.

Die situatie doet me denken aan die van mijn club, Fortuna Sittard. Eind vorige en begin deze eeuw nog succesvol onder leiding van de tegenwoordige bondscoach Bert van Marwijk. Opleider van spelers als Fernando Ricksen, Mark van Bommel en Kevin Hofland. In De Baandert – zo’n fantastisch klein stadion met de tribunes direct op het veld – was Fortuna een reuzendoder. PSV, Feyenoord en Ajax reisden met knikkende knieën af naar het zuiden. De laatste jaren bungelt de club, met een nieuwe lelijke blokkendoos in een winderige omgeving als thuishaven, onderaan diezelfde Jupiler League. Vorig jaar werd ter nauwer nood een faillissement afgewend. De supporters haalden genoeg geld op om de schuld af te lossen. Clubliefde zoals die ook in tijden van grootkapitaal bestaat.

Haarlem bleek minder fortuinlijk. Minder fans, gevestigd in een rijke stad waar hockey en honkbal net even iets belangrijk zijn, succesvolle buren als Ajax en AZ om de hoek. De penibele situatie van Haarlem is exemplarisch voor wat er aan de hand is in het hedendaagse voetbal. Vanaf de jaren zeventig is de sport in hoog tempo vercommercialiseerd. Scheuren ontstonden er in de jaren negentig. De Europese bekercompetities werden overhoop gegooid, om ze financieel aantrekkelijker te maken. Daar is de teloorgang van het voetbal begonnen. Spelen in de Europacup wordt tegenwoordig afgedaan als een schertstoernooi. Wie geen Champions League speelt, hoort er niet bij. En oh, er zijn maximaal vijf teams die kans maken op het winnen van de hoogste beker. Waarvan acte.

Verrassingen zijn inmiddels ook verleden tijd. Door de introductie van een competitie-element is de kans dat een kleine club doordringt tot de laatste acht in beide Europese competities minimaal. En juist dat was vroeger zo leuk aan de Europacup 2: met regelmaat speelde een outsider de finale. Fortuna Sittard bereikte in 1985 zelfs de de kwartfinale. Daar werd het uitgeschakeld door Everton, de latere winnaars van de cup voor bekerwinnaars. De Sittardenaren vochten als leeuwen. Die historie maakt het extra moeilijk om het heden te accepteren. Een continue gevecht tegen handhaving in de hoogste profklasse, tegen lege tribunes, tegen het vertrek van de beste spelers en vooral tegen de schulden. Want een professionele voetbalorganisatie zijn is tegenwoordig ontzettend duur.

Het is al vaker gezegd: in de grote voetballanden malen ze stukken minder om schulden. De vijf teams die kans maken op de Champions League hebben stuk voor stuk meer schuld dan alle teams in de Nederlandse profcompetitie bij elkaar. Real Madrid spant de kroon. Elk jaar komen en gaan de beste voetballers van de wereld. Op een miljoen meer of minder wordt er niet gelet. Op de tere zieltjes van voetballers trouwens ook niet. Met beloftes worden goede spelers weggelokt bij clubs in mindere competities. En dan liefst zo goedkoop mogelijk. Zaakwaarnemers én spelers worden gevraagd een vertrek te forceren. De sportieve belangen hebben plaats gemaakt voor financiële. Geen Champions League, dan een mislukt seizoen, klinkt het al jaren bij Ajax, dat elk jaar de beste spelers laat vertrekken. Met de overgebleven tweede garnituur is een landskampioenschap een droom. En toch moddert de club door. Veel anders is de situatie bij Fortuna Sittard niet. Matige spelers, matig voetbal, onderin de Jupiler league, betonnen blok als stadion, steeds minder bezoekers, minder inkomsten, meer financiële problemen, daardoor matige spelers. En zo verder.

Onvermijdelijk, zeggen vrienden tegen me. Zo zit de wereld nu eenmaal in elkaar. Niets is minder waar. Of de financiële crisis is ook onvermijdelijk geweest. Nee, de keuze hebben we zelf gemaakt. Het voetbal dat er nu wordt gespeeld hebben we verdiend. Door te accepteren dat geld alles is gaan overheersen. Een parallel met andere takken van cultuur is gemakkelijk getrokken. Neem het clubcircuit waar groei vanaf de jaren negentig is geïntroduceerd als voornaamste doel. Meer mensen trekken, meer concerten, meer omzet, meer geld, meer mensen. En zo verder. Het leverde de ene nieuwbouwpopzaal na de andere op. Allemaal stonden ze een jaar later bij de gemeente op de stoep. Exploitatietekort. De hedendaagse realiteit is er geen van passie, ambitie, liefde. Nee, angst staat centraal. Angst om het te verkloten. Om niet uit de kosten te kosten. Er wordt paniekvoetbal gespeeld om de verkeerde redenen. Om het geld, niet om het spel zelf.

Daar gaat niets meer aan veranderen. Zo realistisch ben ik ook wel weer. Het systeem waarin wel leven – waarin groei als hoogste goed wordt gezien – gaat niet veranderen. Daar zijn we als samenleving te bang voor. We durven het risico van een eigen mening, van een andere koers, niet te nemen. Daar hebben we films en games voor, waarin de held – stiekem wijzelf, natuurlijk – het wél tegen het systeem durft op te nemen. En dus blijft het voetbal draaien om het geld. Gaan er nog dit jaar meer betaalde voetbalorganisaties verdwijnen. Veendam kan de spelerssalarissen niet betalen. Hoe zit het met Eindhoven? Emmen? En ja, gaat Fortuna Sittard overleven? Ik maak me geen illusies. Fortuna gaat het zwaar krijgen. En daar kan niemand iets aan doen. Of er zou een wonder moeten gebeuren. Helaas geloof ik niet in wonderen. Wel in het veranderen van het systeem. Ik wens de supporters van Haarlem veel sterkte.

Tja, blijkbaar verlamt de strijd om degradatie de mannen in Kerkrade. Gezien de spelers die er rondlopen in het Parkstad Limburg Stadion is verliezen van Willem II een doodzonde. Roda kan de Tilburgers hebben. Op alle fronten. Klinkt misschien gek, maar dit gun ik de grote aartsrivaal niet. Goed, wellicht spelen Fortuna en Roda volgend seizoen weer tegen elkaar. Dat is prachtig. Uiteraard. Maar Roda – nog nooit gedegradeerd uit de eredivisie – hoort niet in de Jupiler League. Toch maar hopen dat de zuiderburen volgende week Feyenoord in De Kuip verschalken.

Wel heel fijn: het arrogante Ajax krijgt de deksel op de neus van Sparta. En, uiteraard, Fortuna rolt MVV – nu dé grote concurrent – op met 3 – 2. Het winnende doelpunt werd notabene gescoord door Danny Scheurs, de aanvaller die vorig jaar overbodig bleek in Maastricht. Niets mooier dan een derby winnen. Fortuna klimt ermee naar de vijftiende plaats. Niet onverdienstelijk gezien de problemen die de club en de selectie dit seizoen hebben doorgemaakt.

Ondertussen is Trots Op Fortuna (TOF), een groep supporters die de noodlijdende club financieel willen redden, druk bezig met het gezond maken van de club. Dat schijnt aardig te lukken. Terecht. Fortuna hoort in het Nederlandse profvoetbal thuis. Alleen de rij van spelers die er de jeugdopleiding doorliepen en er doorbraken is een goede reden: Van Bommel, Hofland, Bouma, Ricksen, Hesp. Das toch een aardig rijtje. Komt nog eens bij dat Limburg de bakermat van het moderne Nederlandse profvoetbal ligt. In de tijd dat Ajax, Feyenoord en PSV met moeite een elftal op de been kregen, trokken Fortuna 54, Sittardia en Limburgia door Europa op zoek naar prijzengeld. De ene week Real Madrid, de andere Benfica. Dat was voetbal in Limburg in de jaren vijftig. 

Goed, geschiedenis biedt geen kansen voor de toekomst. Maar dat Fortuna behouden blijft voor het profvoetbal? Ik hoop het. Misschien toch maar een seizoenskaart aanschaffen. Al is het lastig om op vrijdagavond in het lelijkste stadion van Nederland neer te strijken met Haarlem als woonplaats. Tja.

Niets smaakt zoeter dan een overwinning op de grote vijand. Oké, dé vijand is MVV niet. Dat is Roda JC. Die spelen echter een divisie hoger. Ach, doet er niet toe. MVV verdient eveneens een pak slaag, want regiogenoten uit het arrogante Maastricht. Dat bleek de laatste jaren uitermate lastig.

Afgelopen vrijdag leek een zege ondenkbaarder dan ooit. Ga maar na: MVV heeft goed ingekocht, speelt verzorgd voetbal en heeft zich vanaf het begin van de competitie in de top van de eerste divisie genesteld. Fortuna Sittard verloor zijn belangrijkste spelers en heeft een elftal dat op hoofdklasseniveau wellicht potten kan breken. Fout gedacht.

Want nu is er de 2-0 overwinning. In De Geusselt notabene. Tegen een team dat meedoet voor de titel en in deze derby zonder twijfel gaat voor de overwinning. Dat tekent de wilskracht van het huidige Fortuna. Wanneer het er écht toe doet, dan staat het elftal er. Zouden ze vaker moeten doen. Dat verhoogt de kans op een positief advies over het voortbestaan van de club.

Die hangt nog steeds aan een zijden draad. Na het verlaten van de sfeervolle Baandert (prachtig stadion, maar in 2000 afgebroken) voor de blokkendoos langs het spoor, gaat het slecht met de club. De gemeente heeft de ambities rond het stadion nooit kunnen waarmaken, met grote financiële tekorten voor Fortuna als gevolg.

Maar goed. Stiekem hoop ik dat seizoen 2008/2009 gaat zorgen voor een ommekeer. De overwinning op MVV is alvast een hoopvol teken.

[youtube=http://nl.youtube.com/watch?v=McvkNmOutJU&feature=related]

[youtube=http://nl.youtube.com/watch?v=uVW2KVGHM1Y&feature=related]

Om half negen vanochtend zat ik al op de fiets op weg naar het gebied tussen de Middenduin en het Brouwerskolkpark. Rond kwart over strompelde ik weer richting fiets. Net op tijd. Inmiddels werd het prachtige stukje duin en bos overlopen door hordes joggers. Met van die strakke wielrennersbroekjes en pezig lichaam. Dat wordt op woensdag en vrijdag – mijn andere standaard rendagen – dus ook vroeg gaan, net na zonsopgang.

Vanochtend was ik in ieder geval de eerste. En dus zag ik een vlaamse gaai, twee eekhoorns en in de verte een wisent. Das fijn de dag beginnen. Het lopen zelf ging niet bepaald goed. Eerlijk is eerlijk, ook met E. lukte het pas in onze laatste weken samen om het hele parcours uit te lopen. Na een paar honderd meter nam ik vanochtend rust. Mijn hart klopte in mijn keel, mijn ademhaling leek op die van een astmapatiënt en mijn rechterlies deed pijn.

Met bovenmenselijke krachtinspanning wist ik mijn behoorlijk uitgedijde lichaam weer in beweging te krijgen. Nog drie korte pauzes volgden. Het laatste stuk van een paar honderd meter rende ik echter als een speer. Nu voel ik me lichamelijk beter dan ooit. Fysieke krachtsinspanning is toch wel erg fijn, als het maar bij een paar momenten per week blijft. Woensdag ga ik het houden bij twee pauzes. Vrijdag moet het me lukken het parcours in één keer af te leggen. Ik heb goede hoop. Kan ik binnenkort die groene Carhartt-jas die me in november 2005 nog als gegoten zat, maar nu met geen mogelijkheid meer dicht wil, weer dragen.